ه گزارش روابط عمومی بیمارستان فارابی دانشگاه علوم پزشکی تهران، سال‌هاست که معیار سنجش موفقیت در نهادهای علمی، برون‌دادهای قابل شمارش مانند تعداد مقالات است. با این حال، رویکردهای نوین مدیریت پژوهش نشان می‌دهد اتکای صرف به اعداد، تصویر دقیقی از چالش‌ها و دستاوردهای واقعی مراکز تحقیقاتی ارائه نمی‌دهد. هر مرکز بر اساس رسالت، امکانات و ماهیت فعالیت‌های خود نیازمند سنجه‌های اختصاصی است تا بتواند تأثیرگذاری واقعی خود را در نظام سلامت نشان دهد. در همین راستا، معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی تهران فرایند ارزیابی کیفی مراکز تحقیقاتی را با هدف آسیب‌شناسی دقیق ساختار پژوهش آغاز کرده است؛ رویکردی تعاملی که ابعاد مختلف آن در نشست اخیر ارزیابی مرکز تحقیقات چشم‌پزشکی ترجمانی فارابی بررسی شد.

یک معیار واحد برای سنجش همه مراکز کارآمد نیست

دکتر رامین حشمت، رئیس مرکز تحقیقات بیماری‌های مزمن و صعب‌العلاج دانشگاه علوم پزشکی تهران و عضو تیم ارزیاب، در این جلسه با اشاره به آغاز فاز اجرایی ارزیابی کیفی مراکز بالینی از سال گذشته، گفت: «وزارت بهداشت هر ساله ارزشیابی کمی مراکز تحقیقاتی را انجام می‌دهد، اما عمق این ارزشیابی کافی نیست و بسیاری از مسائل و مشکلات مراکز در این روش پنهان می‌ماند.»

وی تاکید کرد: «ارزشیابی کمی صرفاً بر اساس بخشی از برون‌دادهای قابل شمارش استوار است. ماموریت و جنس کار مراکز تحقیقاتی با یکدیگر تفاوت دارد؛ بنابراین سنجش همه مراکز با یک معیار و مقیاس واحد نمی‌تواند اثربخش باشد.»

جایگزینی مقایسه کمی با راهکارهای ارتقای کیفیت

دکتر حشمت در ادامه به رویکرد جدید معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه اشاره کرد و افزود: «مدیران این حوزه تمایل دارند وضعیت مراکز را از نزدیک بررسی کنند تا چالش‌ها به شکل دقیق‌تری شناسایی شود. تجربه نشان می‌دهد حضور میدانی و تعامل مستقیم، بسیاری از مشکلاتی را که در قالب نامه‌نگاری‌های اداری قابل حل نیستند، برطرف می‌کند.»

وی حضور گروه ارزیاب کیفی با تخصص های متنوع از جمله دکتر مژگان علاءالدینی، استاد گروه آسیب شناسی دهان، فک و صورت مرکز تحقیقات دندان پزشکی، دکتر محمدرضا منظم اسماعیل پور، استاد گروه مهندسی بهداشت حرفه ای، دکتر فاطمه رادمنش، استادیار زیست فناوری پزشکی، دکتر آرش جلالی، هیئت علمی گروه آمار زیستی و کارشناسان معاونت تحقیقات و فناوری یکی از موارد مهم در اجرای این نوع ارزیابی برشمرد و درباره روش‌شناسی این فرایند توضیح داد: «در مدل جدید ارزیابی، هیچ‌گونه امتیازبندی کمی وجود ندارد و مراکز با یکدیگر رقابت نمی‌کنند یا مقایسه نمی‌شوند. هر مرکز بر اساس شرایط اختصاصی خود ارزیابی می‌شود تا در نهایت به راهکارهایی عملی برای بهبود کیفیت و ارتقای سطح پژوهش دست یابیم.»

شفافیت در تصمیم‌گیری‌های کلان پژوهشی

رئیس مرکز تحقیقات بیماری‌های مزمن و صعب‌العلاج دانشگاه علوم پزشکی تهران با بیان اینکه تاکنون نیمی از مراکز بالینی با سابقه بیش از ۱۰ سال ارزیابی شده‌اند، بازخورد این فرایند را بسیار مثبت ارزیابی کرد.

وی تصریح کرد: «اجرای این طرح، افق دید روشن‌تر و وضعیت شفاف‌تری از مراکز تحقیقاتی پیش روی دانشگاه قرار داده و روند تصمیم‌گیری‌های کلان و مدیریت این مجموعه‌ها را بهبود بخشیده است. هدف ما نمره‌دهی نیست، بلکه تلاش می‌کنیم با بومی‌سازی مدل‌های ارزشیابی بین‌المللی، گامی موثر در مسیر ارتقای پژوهش برداریم و در این مسیر آماده شنیدن تجربه‌های اعضای مراکز هستیم.»

به نظر می رسد تغییر مسیر از ارزشیابی‌های سنتی و عدد محور به سمت ارزیابی‌های کیفی و تعاملی، نشان‌دهنده بلوغ سیستم پژوهشی در دانشگاه علوم پزشکی تهران است. حضور میدانی ارزیابان و تمرکز بر حل مسئله به جای مچ‌گیری یا رتبه‌بندی، فضایی امن برای بیان چالش‌ها فراهم می‌کند. مرکز تحقیقات چشم‌پزشکی ترجمانی دانشگاه نیز با قرارگیری در این مسیر ارزیابی، فرصت تازه‌ای برای شناسایی نقاط قوت، رفع موانع موجود و همگامی بیشتر با استانداردهای جهانی پژوهش در حوزه چشم‌پزشکی خواهد داشت. شاید بتوان گفت تداوم این نگاه کیفی می‌تواند نویدبخش پژوهش‌هایی باشد که به جای پر کردن رزومه‌ها، گرهی از مشکلات واقعی نظام سلامت باز می‌کنند