بنیاد پروفسور محمدقلی شمس

«بنیاد شمس» با هدف پاسداشت میراث علمی، فرهنگی و انسانی خاندان شمس و تداوم ارزش‌های والای استاد فقید دکتر هرمز شمس و پروفسور محمدقلی شمس، پدر چشم‌پزشکی نوین ایران، در سال ۱۴۰۱ به صورت رسمی فعالیت خود را آغاز کرد.

ایده و طرح اولیه تأسیس این بنیاد از سوی دکتر سیدفرزاد محمدی، فوق‌تخصص قرنیه، ارائه شد و با همراهی جمعی از اساتید و چهره‌های برجسته چشم‌پزشکی کشور، این نهاد فرهنگی و علمی شکل گرفت. بنیاد دارای پروانه رسمی و روزنامه رسمی بوده و در محل واحد قطب بیمارستان فارابی مستقر است.

 

اهداف و مأموریت بنیاد

مأموریت اصلی بنیاد شمس، پاسداشت میراث علمی و انسانی خاندان شمس، حفظ هویت تاریخی چشم‌پزشکی ایران و برگزاری «جشنواره چشم ایران» است.

این بنیاد تلاش دارد با ترویج منش، اخلاق حرفه‌ای، مسئولیت اجتماعی و خدمات علمی استادان بزرگ چشم‌پزشکی ایران، زمینه انتقال این سرمایه معنوی به نسل‌های آینده را فراهم سازد.

در همین راستا، بنیان‌گذاران بنیاد معتقدند:

«این میراث گران‌سنگ را بر طاق همت خود نهادیم و بنیاد شمس را برای باقیات صالحات و امتداد و انتشار ارزش‌ها و منش پروفسور هرمز شمس برپا نمودیم.»

 

پروفسور محمدقلی شمس؛ پدر چشم‌پزشکی ایران

پروفسور محمدقلی شمس، متولد ۱۲۸۳ تهران و متوفی ۱۳۷۵، از برجسته‌ترین چهره‌های تاریخ پزشکی ایران و بنیان‌گذار چشم‌پزشکی نوین کشور به شمار می‌رود.

ایشان بنیان‌گذار بیمارستان چشم‌پزشکی فارابی، مؤسس انجمن چشم‌پزشکی ایران و بنیان‌گذار نشریه تخصصی چشم‌پزشکی کشور بودند. همچنین به عنوان استاد کرسی بیماری‌های چشم دانشکده پزشکی و عضو مجامع علمی بین‌المللی، نقش مهمی در ارتقای جایگاه علمی چشم‌پزشکی ایران ایفا کردند.

پروفسور شمس تحصیلات پزشکی خود را در فرانسه و دانشگاه نظامی لئون گذراند و پس از بازگشت به ایران، علاوه بر تدریس در دارالفنون، فعالیت گسترده‌ای در درمان بیماری‌های چشمی به‌ویژه تراخم آغاز کرد.

از مهم‌ترین دستاوردهای ایشان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• بنیان‌گذاری بیمارستان فارابی
• مبارزه علمی و گسترده با بیماری تراخم در ایران
• راه‌اندازی بخش چشم‌پزشکی دارالفنون و ارتش
• تأسیس انجمن چشم‌پزشکی ایران
• انتشار نخستین مجله تخصصی چشم‌پزشکی ایران
• انجام نخستین عمل پیوند قرنیه در ایران
• توسعه روش‌های نوین درمانی در چشم‌پزشکی

ایشان در دوازدهمین کنگره سراسری چشم‌پزشکی ایران، عنوان «پدر چشم‌پزشکی ایران» را دریافت کردند.

 

دکتر هرمز شمس؛ استمرار یک میراث علمی و انسانی

زنده‌یاد دکتر هرمز شمس، فرزند پروفسور محمدقلی شمس، در سال ۱۳۱۷ در تهران متولد شد و تخصص و فوق تخصص چشم‌پزشکی خود را در فرانسه دریافت کرد.

وی پس از سال‌ها تحصیل و فعالیت علمی در آمریکا و فرانسه، به درخواست پدر به ایران بازگشت و فعالیت خود را در بیمارستان فارابی آغاز کرد.

دکتر هرمز شمس از چهره‌های برجسته علمی و اخلاقی چشم‌پزشکی ایران بود که همواره بر آرامش، فروتنی، انسان‌دوستی و خدمت به بیماران تأکید داشت.

او معتقد بود:

«خوشبختی داشتن پول و قصر نیست؛ خوشبخت کسی است که از زندگی راضی باشد.»

از جمله فعالیت‌های علمی برجسته ایشان می‌توان به راه‌اندازی درمان بیماری بهجت در ایران، تألیف کتاب تخصصی بیماری بهجت و تربیت نسل‌های متعدد چشم‌پزشکان اشاره کرد.

 

رویکرد هویتی و اجتماعی بنیاد

دکتر سیدفرزاد محمدی، مدیرعامل بنیاد، شکل‌گیری این مجموعه را بخشی از فرآیند بازیابی هویت دانشگاهی و اجتماعی بیمارستان فارابی می‌داند.

به گفته ایشان، تأسیس «بنیاد پروفسور محمدقلی شمس» و «مرکز تحقیقات دماری در چشم‌پزشکی جامعه‌محور» تلاشی برای تحقق مفهوم «بیمارستان نسل چهارم دانشگاهی» است؛ نهادی که علاوه بر آموزش و درمان، دارای مسئولیت اجتماعی، هویت فرهنگی و ارتباط فعال با جامعه باشد.

بنیاد شمس در همین راستا تلاش دارد ضمن حفظ میراث تاریخی چشم‌پزشکی ایران، بستری برای هم‌افزایی علمی، فرهنگی و اجتماعی میان دانشگاه، پزشکان و جامعه فراهم آورد.

بنیاد شمس نمادی از تداوم یک سنت علمی و انسانی در تاریخ پزشکی ایران است؛ سنتی که از پروفسور محمدقلی شمس آغاز شد، با دکتر هرمز شمس استمرار یافت و امروز با تلاش شاگردان و همراهان این خاندان علمی، در مسیر خدمت به جامعه و اعتلای چشم‌پزشکی ایران ادامه دارد.

 

---

جشنواره چشم ایران

نکوداشت، تشویق، شناسایی و معرفی عملکردها و نتایج برتر و اقدامات تاثیرگذار و ماندگار در جوامع علمی و حرفه‌ای از هنجارهای توسعه‌یافتگی، شایسته‌سالاری و اخلاق‌مداری است. این امر موجب الگوسازی برای جوانان و آیندگان می‌شود و از سوی دیگر موجبات دلگرمی و تداوم را برای افراد موفق و تلاشگر ایجاد می‌کند. همچنین به صورت غیر مستقیم موجب ارتقای عملکردها و تلاش‌های حرفه‌ای و علمی، به سمت اولویت‌های ملی و مرزهای دانش می‌شود. برگزاری جشنواره‌های علمی و حرفه‌ای و اعطای جوایز از مکانیسم‌های شناخته و آزموده شده در این راستا هستند.

در کشور ما نیز جشنواره‌های ملی و عمومی متعددی با تمرکز بر جنبه‌های مختلفی از شایستگی در چند دهه اخیر توسعه یافته‌اند. جشنواره‌های رازی، خوارزمی، فارابی، شیخ بهایی، ابن‌سینا و مطهری و جوایز علامه طباطبایی، دکتر هادوی و دکتر یلدا، یک فهرست کوتاه از برخی از شاخص‌ترین این جشنواره‌ها و جوایز در عرصه دانشگاهی، حرفه‌ای و تحقیق و توسعه هستند.

اما شناسایی و رسیدن به نمونه‌های شایسته، نیازمند موضوعی و نیز منطقه‌ای شدن این ساز و کارهاست. جامعه چشم‌پزشکی، میراث درخشانی در سال‌های معاصر ایران دارد و در دهه اخیر نیز کارنامه برجسته‌ای در تولید علم و پژوهش داشته است. از ویژگی‌های این جنبش علمی و حرفه‌ای، توسعه تدریجی به سوی مطالعات بین‌رشته‌ای (حرکت از چشم‌پزشکی به سوی علوم بینایی) و توسعه ارتباطات بین المللی نیز بوده است. دیدگاه ذکر شده، زمینه‌ساز تاسیس جشنواره ای تخصصی و موضوعی در حوزه چشم‌پزشکی و علوم بینایی در مهد چشم‌پزشکی معاصر ایران -بیمارستان فارابی- در سال ۱۳۸۷ گشت. برنامه‌ریزان و برگزارکنندگان جشنواره در سال‌های گذشته به بسط و پالایش نظام مفهومی و شایسته‌نگاری آن پرداخته‌اند؛ طی سالیان، با نگرشی اخلاقی و عاری از تعصب و دوراندیش، نمونه‌های شایستگی، ملاک‌ها و عناوین را تعریف و بازنگری نمودند، به گونه‌ای که در حال حاضر تمام محصولات علمی، فرایندهای پژوهشی و دانشگاهی و نمونه‌های حرفه‌ای شایستگی و نخبگی، در دسته‌های مختلف و مستقل مرور می‌شوند: دانشوران جوان، دانشمندان ارشد، کتاب و تألیف در طیف گسترده آن، پایان‌نامه، طرح پژوهشی، مقاله فارسی و انگلیسی، اختراع، ابداع و روش‌های نوین جراحی و درمانی و نیز آموزگاری و نوع‌دوستی هر یک می‌توانند نمونه‌ها و افراد شایسته‌ای جهت تجلیل، تقدیر و تشویق داشته باشند. چگونگی نامزد نمودن عملکردها و افراد نیز بر اساس فرایندهای باز شخصی، حقوقی، از سوی شخص ثالث یا از سوی بنیاد پروفسور محمد قلی شمس می‌باشد.

جمع کثیری از دانشوران، پژوهشگران و نمایندگان سازمان‌های حرفه‌ای و افرادی که در سال‌های گذشته در این جشنواره یا جشنواره‌های مشابه شایسته احراز جایزه شده‌اند، به عنوان هیات داوران دعوت شده، عهده‌دار قضاوت بوده‌اند. جشنواره، ابتدا با نام فارابی شناخته می‌شد، سپس در رایزنی و توافق با فرزند گرامی پروفسور محمدقلی شمس (دکتر هرمز)، جشنواره با نام استاد فقید ملازم شد و اکنون با تاسیس رسمی بنیاد پروفسور محمد قلی شمس و توسعه مقبولیت و چارچوب‌های شناسایی شایستگی، به نام «جشنواره چشم ایران» نامگذاری نهایی شده است. 

جوایز برتر جشنواره، به نام نمادهای شاخص عرصه چشم‌پزشکی ایران صورت پذیرفته است. در سال‌های آینده نیز با نظاره نمونه‌های شایستگی در جامعه علمی و حرفه‌ای در حسب ضرورت مصادیق را توسعه خواهیم داد؛ دسته‌هایی همچون «خدمت و مسئولیت‌پذیری حرفه‌ای و اجتماعی»، «بانوی چشم‌پزشکی»، «چشم‌پزشک پارسی» و «ادیب چشم‌پزشکان»، پس از سنجش بازتاب اجتماعی و آزمایش، اکنون از عناوین مورد اقبال مصادیق شایستگی محسوب می‌شوند.

اکنون که با تأسیس بنیاد پروفسور محمدقلی شمس در مسیر تعمیق هویت اجتماعی و ماندگاری غیردولتی جشنواره قرار گرفته‌ایم، امیدواریم با جذب منابع و مشارکت‌های داوطلبانه از شخصیت‌های حقیقی و حقوقی (مانند، شرکت‌های تجهیزات و دارویی)، بتوانیم گرنت‌هایی نیز در کنار جوایز معنوی اعطایی تعریف و ارائه نماییم.

با امید اعتلا و بالندگی هر چه بیشتر جامعه چشم‌پزشکی و علوم بینایی ایران زمین

 

رسالت

• شناسایی افتخارات و شایستگی‌ها در جامعه چشم‌پزشکی و علوم بینایی ایران و تقدیر و تجلیل دانشمندان، آموزگاران، نخبگان و استعدادهای برتر و محققان این عرصه
• حفظ و توسعه انسجام و اهلیت حرفه‌ای در جامعه چشم‌پزشکان و متخصصین وابسته
• ارتقا و توسعه هویت و شخصیت چشم‌پزشکی ایران در عرصه ملی و بین‌المللی
• معرفی الگوها و پروژه‌های برتر علمی-پژوهشی در عرصه چشم‌پزشکی و علوم بینایی
• ارتقای کیفیت و هدایت پژوهش‌های عرصه چشم‌پزشکی و علوم بینایی با الگو سازی و معرفی برترین تحقیقات در اولویت‌های ملی و مرزهای دانش (با موضوعات اصیل، نوآورانه و بین‌رشته‌ای) و یا متدولوژی برتر
• انگیزش‌آفرینی برای شکل‌گیری و هدایت پژوهش‌های جدید
• هدایت منابع به سمت پژوهش‌های برتر با اعطای گرنت
• تشویق پژوهش‌های دانشجویی در عرصه چشم‌پزشکی و علوم بینایی
• ترویج تالیف کتب در عرصه چشم‌پزشکی و علوم بینایی

با مرور مصادیق شایستگی، دستاوردهای برتر و نمونه‌های نخبگی در فهرست شایستگی‌ها و ملاک‌ها، می‌توانید به صورت ملموس با نظام ذهنی فراگیر جشنواره آشنا شوید.

وب سایت جشنواره شمس: http://iraneyefestival.ir/

تلفن تماس دبیرخانه: ۵۵۴۱۶۱۳۴-۰۲۱

رایانامه: info@iraneyefestival.ir

 

• بورسیه غریبه مهربان

بورسیه «غریبه مهربان» به وصیت پروفسور گریند اتریشی، مبلغی حدود ۵۰ هزار فرانک سوئیس است که به یک چشم‌پزشک جوان ایرانی برای گذراندن دوره تکمیلی در آلمان تعلق می‌گیرد؛ این پزشک جوان باید از سابقه تحقیق و فناوری و دستاورد علمی برخوردار باشد. تاکنون این بورسیه به سه نفر تخصیص پیدا کرده است.

 

• جشنواره جام جهان‌بین – یک بار

هم‌چشمی جام جهان بین، رقابت و مسابقه عکاسی است توسط مرکز تحقیقات دماری در چشم‌پزشکی جامعه‌محور، برگزار می‌شود. موضوع هم‌چشمی پیرامون «چشم»، «بینایی»، «نابینایی» و «نور»، در همه عرصه‌های علمی، تخیلی، خلاقه زیستی/پزشکی، آفرینشی و اجتماعی است.

 

برگزیدگان و جوایز

1. «خیره‌کننده» (دست اول و چشم‌گیر)؛ تندیس جام جهان‌‌بین
2. «هنرمندانه» (حرفه‌ای)؛ تندیس عینک استخوانی
3. «تماشایی» (آماتور یا جذاب)؛ تندیس چشم مصنوعی شهر سوخته

 

---

مرکز تحقیقات دماری در چشم‌پزشکی جامعه‌محور

مرکز تحقیقات غیردولتی دماری در چشم‌پزشکی جامعه‌محور در سال ۱۴۰۳ و با اهداف توسعه و انتشار پژوهش‌های کاربردی عدالت محور، توسعه آموزش خود مراقبتی سلامت چشم، توسعه خدمات سیاری درمان و مراقبت از چشم برای افراد خارج از دسترس نظام سلامت، راه‌اندازی دوره‌های آموزشی تخصصی بین المللی چشم‌پزشکی اجتماعی و گسترش تعاملات با نهادهای مرتبط و مدیریت مؤثر و کارآمد منابع انسانی تأسیس شد.

خدمات و سرمایه دانشی تولیدشده توسط این مرکز در اختیار سیاست‌گذاران، تصمیم‌گیران و آحاد ملت قرار خواهد گرفت تا در سایه حمایت‌طلبی منجر به توسعه آموزش خودمراقبتی سلامت چشم و ارتقاء دسترسی به خدمات حائز کیفیت به ‌دور از هرگونه بی‌عدالتی و نابرابری‌های کاهنده سطح سلامت چشم شود.

 

---

رفتن برای رسیدن

برنامه‌ای داوطلبانه برای مراقبت بینایی کودکان در مناطق کم‌برخوردار

«رفتن برای رسیدن» سلسله‌ای از مأموریت‌های داوطلبانه است که با هدف انجام معاینات ضروری چشم برای دانش‌آموزان دبستانی در مناطق محروم (کم‌برخوردار) کشور شکل گرفته است. 

این برنامه، تلاشی‌ست برای برطرف کردن نیاز اولیه و اساسی بینایی؛ برای کودکانی که به دلیل فقر، دورافتادگی و نبود امکانات، از دسترسی به این خدمات بینایی محروم مانده‌اند.

هدف اصلی، تأمین یا به‌روزرسانی عینک‌های مورد نیاز کودکانی‌ست که چشم به آینده دارند، اما دنیای اطراف را تار می‌بینند.

 

دامنه فعالیت‌ها

• خدمات چشم‌پزشکی، بینایی‌سنجی و تأمین عینک
• مشاوره مددکاری اجتماعی
• مشاوره آموزشی ویژه کودکان کم‌بینا و تامین تجهیزات کمک کم/نابینایی

 

هزینه‌ها و نیازهای این ماموریت‌ها

موارد زیر بخشی از هزینه‌های جاری و توسعه‌ای برنامه «رفتن برای رسیدن» هستند:

• تامین و ساخت عینک اصلاحی: در هر ماموریت سه‌روزه، بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ عینک تهیه و اهدا می‌شود.
• اقلام مصرفی و جانبی معاینات: شامل قطره‌های چشمی، پد چشمی، اقلام معاینه چشم پزشکی (اپلیکاتور، کاغذ فلورسنت و …) کلاه‌ محافظ چشم (برای مراقبت در برابر نور و به عنوان یادگاری)، مداد رنگی و شکلات (به‌عنوان پاداش مشارکت کودک در معاینات)
• نگهداری و تکمیل تجهیزات سیار چشم‌پزشکی و بینایی‌سنجی: اسلیت پرتابل، اتورفرکتومتر پرتابل، لنزومتر، رتینوسکوپ، افتالموسکوپ (مستقیم و غیرمستقیم)، جعبه لنز، تریال فریم، چارت حدت بینایی پروژکتوری، تونوپن، لنز ۹۰ -  لنز ۲۰
• تجهیزات کمک‌ آموزشی و بینایی: برای کودکانی که نیازمند وسایل کمکی آموزشی هستند و در جریان مأموریت شناسایی می‌شوند.
• حمل‌ و نقل و اسکان بیماران ارجاعی: برای کودکانی که نیاز به درمان تخصصی در مراکز استان یا تهران دارند.
• امور پشتیبانی: شامل رفت و آمد، اقامت و پذیرایی اعضای تیم داوطلب
• پدیداری (مجازی) و رسانه‌ای: از طریق وب سایت، تولید خبر، پوشش رسانه‎ای، مصاحبه، عکس و فیلم
• تامین دوربین عکاسی و فیلمبرداری و سایر تجهیزات تصویربرداری
• توسعه‌ زیرساخت‌ها از جمله:
  • •  مینی‌تراک برای حمل و نقل تجهیزات 
    • مینی‌بوس برای انتقال اعضای تیم داوطلب
    • تاسیس و تجهیز دبیرخانه اختصاصی

 

فراتر از بینایی

این مأموریت‌ها تنها به سنجش بینایی محدود نمی‌شوند؛ بلکه دریچه‌ای هستند به جهان پنهان نیازها، محرومیت‌ها و دردهای عمیق‌تری که در دل این مناطق نهفته است.

در بسیاری از موارد، کودکان نیازمند مداخلات تخصصی مددکاری، خدمات بازتوانی و حمایت‌های روانی و اجتماعی‌اند.
تأمین ابزارهای کمک‌ بینایی و وسایل آموزشی برای دانش‌آموزان کم‌بینا و نابینا، نیازمند همکاری کارشناسان مجرب و فرآیندهای تخصصی مربی‌گری است.

همچنین، پوشش هزینه‌های سفر، اقامت، فرانشیز درمان و جراحی برای کودکانی که به مراکز پیشرفته‌تر ارجاع می‌شوند، بخشی حیاتی و اجتناب‌ناپذیر از مسیر حمایت است—بخشی که تنها با همراهی خیرین و نهادهای مسئول اجتماعی میسر خواهد بود.

«رفتن برای رسیدن»

برنامه‌ای برای رسیدن به چشمان کودکان ایران، در دورترین و محروم‌ترین نقاط کشور

فرصت همراهی، حمایت و مشارکت اکنون پیش روی شماست…

آدرس وب: https://sorc-charity.ir/

شماره تماس: ۰۲۱۵۵۴۱۶۱۳۴ و ۰۹۱۲۴۴۹۷۱۶۷

 

---

موزه تاریخ تراخم ایران

تراخم یکی از قدیمی‌ترین بیماری‌های عفونی و چشم است که در صورت عدم درمان و پیشگیری، می‌تواند به نابینایی منجر شود؛ بیماری‌ای زاده محرومیت که مطابق مستندات، عامل اصلی نابینایی در ایران در دهه نخستین ۱۳۰۰ خورشیدی بوده است. بیماری ای که شیوع آن ارتباط مستقیمی با وضعیت شاخص‌های توسعه اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی جامعه دارد و با ارتقای سطح سواد و بهبود بهداشت فردی، به ویژه در کودکان، دگرگون و مهار می‌شود.

در سال ۲۰۱۸، ایران موفق به دریافت گواهی رسمی مهار تراخم از سوی سازمان جهانی بهداشت شد؛ به عنوان سومین کشور در منطقه مدیترانه شرقی و هشتمین کشور در جهان. این امر نقطه عطفی در تاریخچه مبارزه با این بیماری در کشور محسوب می‌شد. بر اساس بهترین تخمین‌های صورت پذیرفته در مقاله ۲۰۲۵ تاریخ تراخم در ایران، نوع فعال و عفونی آن در فاصله سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۰ و نوع اسکاری آن در فاصله سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵ از کشور رخت بربسته‌اند.

ما در پژوهش تاریخ تراخم با بررسی تصاویر، اطلاعات و مکتوبات تاریخی و علمی از منابع مختلف نظیر مقالات، کتب، اسناد قانونی و افراد حقیقی و حقوقی و البته مصاحبه با اساتید پیشگامی همچون زنده‌یاد پروفسور هرمز شمس، روند این جهاد بهداشت عمومی را تحلیل کردیم و دریافتیم که این موفقیت، حاصل استراتژی‌های بهداشتی منسجم، توسعه شبکه بهداشت و البته همکاری‌های بین‌‌بخشی نظام سلامت بوده است. یافته‌های ما نشان داد که بر خلاف الگوهای جهانی، ایران استراتژی درمان انبوه دارویی را اجرا نکرده است. ما در این پژوهش سیر تکامل درمان را از روش‌های سنتی مانند شستشوی چشم و سوزاندن بافت عفونی مبتلا با سنگ جهنم، تا به کارگیری روش دیاترموکوآگولاسیون (برق گذاشتن) توسط پروفسور محمدقلی شمس و سپس درمان آنتی‌بیوتیکیی، ردیابی کردیم. از منظر سیاست‌گذاری سلامت، یک جهش‌ نهایی در دهه ۱۳۶۰، متأثر از مسئولیت‌پذیری سیاسی و اقدامات جهاد سازندگی در توسعه دسترسی به آب سالم و بهسازی محیط رخ داده است مقاله حاصل از این تاریخ‌نگاری نیز با عنوان Iran in Trachoma of History The در مجله Ophthalmology Current of Journal منتشر شده است. اما خروجی عینی و ماندگار این طرح، «موزه تاریخ تراخم» در بیمارستان فارابی است؛ مجموعه‌ای که اکنون شامل ۲۷ تابلوی دیواری و اسلایدهای بالینی ارزشمند از بایگانی پروفسور محمدقلی شمس است و با بازنمایی نقش ارکان تاریخی مهار و توسعه بهداشتی، نظیر شرکت نفت، جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران، بهورزان شبکه بهداشت و روایت‌های نابی همچون پزشک اتریشی ملقب به «غریبه مهربان»، امروز در دسترس بازدید و آموزش عموم جامعه است.